It tema fan dit stik, dat him ôfspilet yn in disko-achtige romte, is: feroverje en ferovere wurde. It is de striid fan de seksegroepen tsjin- en ûnder mekoar. Yn dizze striid wurdt in ferskaat oan striidwizen hantearre. En alle wiken op’e nij wurdt dy striid oangien…
Yn in soarte fan ‘Cupido-himel’ is de jonge aspirant Cupido Ludwine foar de njoggende kear foar har diploma opgien. Har mentor Reinwolde makket oan de ‘Oppercupido’ dúdlik dat se fan goeie wil is, al is se dan ek in knoffelkont. Lang om let krijt se de opdracht om yn in net al te dreech gebiet, Fryslân, har leafdeswurk út te fieren. Se moat dêr by goed oppasse foar de gefaarlike ‘Erositen’, dy’t de minskewrâld yn ‘e greep hâlde fan destruktive lusten.
Yn de folgjende sêne sjogge we in útblust stel oan ‘e moarnsbrogge. Harke is in trage, yn himsels kearde WAO-er, dy’t him allinne noch mar fermeitsje kin mei it oppoetsen fan syn brommer. Syn frou Tryn ergeret har allegeduerigen oan him, mar sa slim noch net as de buorfrou, dy’t de slopjanus wol sjitte kin. Yn dizze kontreien lit Reinwolde har learlinge Ludwine los. De minsken kinne har net sjen, mar wol fiele. It manljusbern Harke is har doel. Eart sy lykwols ta aksje oergean kin, komt der in Erosyt oansetten, in stronteigenwiis
fintsje dy’t it mar min sinniget dat hy hjir oan it wurk moat. As hy op ferkenning út is, ûntdekt Ludwine syn pistoal en fjurret dêrmei by fersin op Geeske, dy’t akút in hitsige belangstelling krijt foar Harke. De Erosyt is razend en wol it misbrûken fan syn pistoal korrizjearje troch middel fan Harke. Troch ûnhandich manoeuvrearjen fan Ludwine is it úteinlik Trynke dy’t al like smoar wurdt op Harke as Geeske. Harke naait út foar safolle froulik geweld.
Dan fangt Ludwine by fersin Erox. Se wit net wat se der mei oan moat, alhielendal net as Erox begjint te bewearen dat it noch net sa min is wat de Erositen dogge. Aldergeloks komt Reinwolde Ludwine te help, mar net foar lang. Ludwine moat Erox beweitsje, wylst sy om help út is. As se even letter weromkomt mei fersterking hat Erox Ludwine witten te ferlieden ta in tút. Om’t se har ynlitten hat mei sa wat minderweardichs as in Erosyt, ferliest Ludwine har status fan Cupido en wurdt se, krektlyk as Erox, minske…
Harke sjocht Erox foar in helpferliener oan, him troch syn frou op it dak stjoerd. Mei in ferlechje wit er him kwyt te wurden, mar Erox jout him noch al in goede rie, oer hoe’t hy froulju oanpakke moat. By Tryn wurket dit spitigernôch net mear en no is Harke der hielendal mei oan. Troch tadwaan fan Ludwine komme Tryn en har man der achter dat se sa dochs net mear echt lokkich wêze kinne en dat se der sels foar soargje moatte dat der wer wat leafde èn hertstocht yn harren relaasje komt.
Gees wit by einsluten de Erosyt oan de heak te slaan en Ludwine, dy’t der foar kiest om in ‘ûnfolmakke’ mins te wêzen, giet tenei troch it libben as psychologe.
Kommintaar:
In kluchtige komeedzje fol aksje, dêr’t op orizjinele wize de tsjinstelling tusken leafde en lust yn foarmjûn wurdt. Yn dit sjenre is de ferminging fan de realistyske wrâld fan Harke en de beide froulju, mei de fantasy-wrâld fan de ûnierdske wêzens wol apart. Hoewol’t de ferwikkelingen kluchtich útwurke binne, makket it téma fan lust versus leafde dat it stik wol earne oer gíet.
HB
It stik spilet him ôf op ien fan de lêste libbensdagen fan Gysbert. Haadpersoan lykwols is net Gysbert, mar Salves. Hy is dan 25 jier en hielmaster op ’t Amelân. Dêrhinne “ferbanne” sa’t er it sels neamt, nei’t er yn Rien, syn earste plak as hielmaster, op in minne namme kommen wie troch syn sûpen ensfh.
Hy hat op Amelân in ferhâlding krige mei de moaie Lucia; dy is troud mei in kaptein, mar dat is ien dy’t yn alle havens wol wit hoe’t er oan syn trekken komme moat. Lucia en Salves binne o sa wiis mei elkoar, mar Lucia is deabenaud foar in skandaal. Salves maalt dêr net om. De goare kaptein hat syn rjochten ferspile.
Salves komt dizze jûn let by Lucia. Hy hat in brief fan syn heit krige, dêr’t yn stiet dat de âldelju beide siik binne. De pest. Dy waret nei tsien jier wer yn Fryslân om. Hy moat net komme, skriuwt syn heit – hy soe de sykte ek skypje – mar se soene noch sa graach in
brief fan him ha wolle. (Salves hat yn gjin tiden wat him hearre litten).
It hiele stik giet oer de striid fan Salves: kin er dit ôfdwaan mei in brief (wa seit dat dy noch op tiid komt) of moat hy der hinne; dat is hy eins wol oan harren ferplichte. Tagelyk hâldt er himsels foar dat it gekkewurk is en freegjen om de dea.
Al fertellende oer syn jeugd, syn âlden, de dea fan syn suskes en broerke destiids, syn relaasje mei guon eilânbewenners, wurde bepaalde foarfallen yn flashback sênes toand en leart men Salves yn ûnderskate situaasjes kennen.
Yn ‘e slútsêne krijt Salves in soarte fan fisioen; dan nimt er in beslút.
(Yn it boek wurdt noch beskreaun hoe’t it ôfrint. Salves giet. Komt yn Boalsert oan as syn mem al fierhinne op stjerren leit. Hat mei syn heit noch in goed petear en helpt him wêr mooglik om de pine te ferlichtsjen. Op ‘e dei fan de begraffenis fan syn mem stjert syn heit.)
De jûns nei de begraffenis fan Gysbert Japiks ûntdekt soan Salves dat hy de sykte ek hat …; fjouwer dagen dêrnei makket de “swarte dea” ek oan syn libben in ein).
KOMMINTAAR:
De reade tried yn dit stik is de moeting tusken de soan fan Gysbert Japiks en syn beminde. It petear tusken dy twa, dêr’t úteinlik it “beslút” yn falt om dochs mar sels nei syn âlden te gean, wurdt ûnderbrutsen troch sênes dêr’t soan Salves yn toand wurdt mei figueren dy’t in rol spile ha yn syn libbensrin. Ek Lucia twingt him ta besinning, no’t hy op dit punt fan syn libben belâne is. Dêrby nimt benammen de fertwiveling ta.
Yn de dialogen giet it benammen om de tekst en wat dêr achter leit; de uterlike hanneling is minym. De ûnderbrekkingen troch de flashback sênes soargje wol foar ôfwikseling, mar folgje itselde stramyn. Dochs ûntstiet der – tsjin in nijsgjirrige histoaryske achtergûn – in
boeiend byld fan de persoanlikheid Salves.
It boek fan Terpstra behannelet it lêste healjier fan it libben fan Gysbert Japiks yn Boalsert, dy’t yn septimber 1666 stjert oan de pest, in pear dagen nei’t syn frou oan de selde sykte stoarn is. Tsien jier earder hie de pest ek taslein yn Fryslân. Doe binne trije fan de fjouwer bern fan Gysbert en syn frou Sijke slachtoffer wurden fan dy “swarte dea”. Harren âldste soan Salves bleau as iennichste oer. Ta fertriet fan syn âlden, woe dizze jonge “net doge”.
As jonge al dwers en ferkeard en yn ’t opgroeien sa mooglik noch wylder. Gau opsternaat, in rokkejager en in sûplap. Benammen Gysbert hat it hjir ferskriklik swier mei hân. Sels wie er in oppassend man, skoalmaster, dichter, foarsjonger yn ‘e tsjerke.
HB
Martin is in oerspande learaer op fakânsje yn Grikenlân. Tusken antike bylden en resten fan de âldheid hopet hy ta himsels te kommen. Yn it stadion fan Olympia moetet hy Kristine, in jonge reisliedster. Wat in fakânsjeleafde wêze kind hie, wurdt in leafdesskiednis, mar dan wol ien dy’t útrint op in gefjocht op libben en dea. Martin hat it gefoel dat er gjin fet kriget op de jonge Kristine. Har wrâld is rûn, alles glydt by har lâns (se glydt ek oeral by del). Kristine hat ek noch wat mei Vassili, in ‘archeoloog’. Hy hat in holle as in hielal, fantastyks, seit se. Vassili hat tefolle dronken, tefolle dreamd, tefolle frijd. Kristine moat foar him soargje. Fynt se. Mar Vassili krepearret. Dy fassinaasje fan Kristine foar Vassili makket Martin bang – it griist him oan. Hy wol dúdlikens, hy wol ridlik bliuwe.
Wannear’t Vassili stoarn is, tinke beide dat neat harren mear yn’e wei stiet om harren oan inoar te jaan. Se geane tegearre nei in ienfâldich hutsje yn’e bergen. Under de gleone sinne komme se lykwols net neier byinoar, mar reitsje se krekt hieltyd fierder fan inoar ôf te stean. It liket wol dat de geast fan Vassili krekt yn dizze primitive omstannichheden wer oplibbet….
KOMMINTAAR:
Yn de nuveraardige figuer fan Vassili kenne we wat werom fan de god út de Aldheid, Dionnysos (of Bacchus), de god fan de wyn en de rûs, fan it fergean en wer ûntstean yn ‘e natoer. Martins ridlikheid ferset him tsjin dizze tsjustere macht, mar oan’e oare kant fielt er him ek oanlutsen troch de draaikolk fan Kristines wrâld. Hy beslút om de maatskiplike oarder, dy’t him benaude, de rêch ta te kearen en te kiezen foar de leafde. Mar dit sels keazen isolemint jout him likemin tagong ta de ‘folheid’ fan it libben.
En Kristine? Kristine is op siik nei hâldfêst. De oanstriid fan har ‘leraerke’, om har hieltyd te ferbetterjen, stiet úteinlik heaks op har langstme nei selsstannichheid. Yn dy inerlike tsjinstridichheid yn beide figueren slacht de waansin ta.
‘De Reisliedster’ fan Botho Strauss is in tige yntrigerend stik. It is yn Fryslân ien kear spyle, yn’e rezjy fan Titia Huisman in 1992. Botho Strauss heart hoeddendei ta de wichtigste toanielskriuwers yn Dútslan.
HB
Oant har middel yngroeven yn in heuveltsje sit in grou frommes fan middelbere jierren.
Is hja yngroeven yn it sân oan it strân?
Dêroer lit de skriuwer him net út. Wol is it oeral keal, ljocht en waarm.
It liket der wol op dat Winny, sa hjit de frou, dêr altyd sit, dei en nacht. Hja hat in simmersk boesgroentsje oan, in pearelsnoer en bleate earms.
Neist har leit in taske mei guod.
Efter it heuveltsje sit har man, krekt net sichtber foar Winny, mar ek it publyk kriget hast net mear fan him te sjen as de efterkant fan syn strânhuodsje. Winny kletst wat ôf oer de lytse dingen fan it libben, de drege dingen, de oangename dingen, de wûndere dingen.
Hja docht dat faak hiel fleurich, mar ûnder dy fleurigens priuwe jo de wanhoop fan it doelleaze alledeiske libben. Datselde jildt foar de krekte hannelingen dy’t it ritme fan it deiske libben útmeitsje: toskepoetse, hierkamme, opmeitsje, de wekker sette.
Sa no en dan giet der in belle en dan wit Winny: no is it tiid om yn ‘e spegel te sjen, no is it tiid om dy ree te meitsjen foar de nacht, ensafh. Sûnder dy regelmjittigens is it libben hielendal in einleaze flakte, mar ûnder dat oerflakkige gehakketak priuwe jo de twifel oan de sin fan dy oardering.
De rol fan har man Willy yn dit alles is minuskúl. Hy seit amper in wurd, krûpt wei yn syn hol as de tiid dêr is – koartsein hy libbet noch wol, ,mar mear as in opdroege gewoante.
Yn de twadde helte fan it stik sit Winny oant har hals yn it sân. Nettsjinsteande dy tanommen beheining fan har bewegingsfrijheid, bliuwt hja har fleurigens behâlden. Jo fiele dat de ein tichteby is, mar wat moat men oars? Winny besiket har seinings te tellen en as de belle foar de lêste kear giet sjocht hja nochris leafdefol nei Willy.
Kommintaar:
Winny hat wat fan tante Pollewop fan Godfried Bomans. Deselde ûnferwoastbere fleurigens en frommes-eftige nuodlikens. Mar dan in tante Pollewop dy’t fuortsinkt yn it moeras fan it deistige libben. Oan dat libben seit eins kop noch sturt: it begjint like tafallich as it einigje sil, likefolle as it gerinkel fan de belle yn dit stik.
Dochs kinne wy, krekt as Winny, net oars as besykjen bliuwe om de dingen in namme te jaan, te beskôgjen, de sin en ûnsin dêryn besykje te ûntdekken. De rol fan de taal dêryn is hiel wichtich. Faak dûke der yn Winny har holle taalfoarmen op dy’t út it ferline of fan earne oars komme: klisjees, útdrukkings, gebeden, gedichtsjes. De taal dy’t hja nedich hat as middel om de werklikheid te begripen, blykt sels like wûnderbaarlik te wêzen as de barrens en de dingen dy’t hja yn de werklikheid oantreft. Hja besjocht har eigen sizwizen, lykas de tafallich foarbykommende mychimmel dy’t hja troch har fergrutglês bestudearret.
De grutte fraach dêr’t de auteur jin foar stelt is dan ek: wat kinne jo eins fan de werklikheid begripe, as it middel dêr’t jin dat mei dwaan moat allike tsjuster is?
Beckett brûkt gjin metafoaren om de grutte tema’s fan it libben mei te symbolisearjen. En syn stik is ek net tryst. Hy lit in gewoane frou skynber sûnder gearhing in ein fuortrattelje, op in wize dy’t faak tige fermaaklik is en wêr’t jo by alle oerflakkigens dochs it gefoel krije: hjir giet it yn it libben oer.
Foar in aktrise dy’t mei minimale middels it ûnderste ris út ‘e kast helje wol is dit in prachtich stik.
HB
Mary Rhodes, frou fan toskedokter Victor Rhodes, had in ferhâlding mei Clive Root, in antiker. Harren ferhâlding moat it ha fan stellen oerkes. De net troude Clive easket lykwols hieltyd mear tiid fan Mary op en wol dat se kiest tusken him en har man Viktor. Dat is net maklik foar har, omdat se nettsjinsteande alles ek fan har man Victor hâldt. Boppedat is Mary mem fan twa bern.
Clive forsearret de sitewaasje meidat er Victor troch in brief op de hichte bringt fan harren ferhâlding. Victor skopt Mary lykwols net it hûs út, mar stelt in diskrete omgongsregeling út tusken Mary en Clive. Clive wol Mary allinne foar himsels en sjocht gjin heil yn dizze oplossing. Victor liket him lykwols te oertsjûgjen. It stik hâldt op mei it echtpear Victor en Mary dat foar Clive oer stiet. Sil Clive op it útstel fan Victor yngean?
Kommintaar:
Blijspul mei earnstige ûndertoan. Hoe faak steane wy yn ús libben net foar in kar, dy’t net te meitsjen is. Is it houlik allinne monogaam? Binne der oare libbensstilen mooglik? It stik leit ús gjin miening op. Bikkelhurd reagearje en fêsthâlde oan prinsipes bringt gjin oplossing.
Dus dan dochs mar kieze foar in omgongsregeling?
SP
In net-realistysk stik, dat oer relaasjes giet. Mei net-realistysk wurdt yn it foarste plak bedoeld, dat it net om in konkreet oantsjut plak of tiid giet. In spylflier en in pear stuollen is yn wêzen al
genoch. Ek it uterlik en sels it karakter fan de personaazjes binne net wichtich. It giet om de útwerking dy’t minsken op inoar hawwe.
De tekst bestiet yn syn gehiel út fjirtjin sênes, dêryn wurde hieltyd twa as trije minsken mei-inoar konfrontearre. Alle sênes steane min ofte mear op harren sels, mar yn in oantal gefallen lykje de personaazjes yn guon sênes bot op dy yn oare sênes. De situaasjes dogge wat sketsmjittich oan, mar binne dêrom net minder sprekkend. It gehiel hat wat fan in tekenstrip, of fan in oefening foar akteurs. (De tekst is ek skreaun op grûn fan ymprovisaasjes fan akteurs).
Soest al ien tema yn al dy sênes oanwize kinne, dan is it, dat minsken hieltyd fertiesd reitsje yn de ferwachtings dy’t se fan inoar of fan harrensels hawwe.
Dat heart swierder as it is. Absurde en foaral komyske draaiings wurde troch Herzberg net mijd.
Kommintaar:
In poerbêst stik foar in groepke akteurs dat fral spylje wol, sûnder omballings derom hinne.
Hilbert Dijkstra hat it stikje yn 1992 foar it amateurteaterfestival yn Drachten regisearre. Dêr die bliken dat sels in stik dat der foar guon wat ‘eksperiminteel’ út sjocht, in hiel smaaklike foarstelling
opsmite kin.
HB
In âlde professor jout priveelessen oan studintes. Op in dei komt der in nijsgjirrige, mar in wat domme studinte by him. Hy jout har les yn optellen, geografie en taal.
Neigeraden dat de les foarderet, rekket de professor hieltyd mear fol fjoer en wurdt agressiver en de studinte wurdt hieltyd minder drok en earmhertiger. De professor draait yn syn útlis oer taal hielendal troch en stekt de studinte dea. De faam fan de professor komt deryn en jout de professor in reprimande. It docht bliken dat it de fjirtichste studinte is dy’t hy fermoarde hat. Op dat stuit giet de doarbel en stiet de folgjende studinte klear foar har priveeles.
Kommintaar:
De les giet oer taal, oer komminukaasjeproblemen en oer it maatskiplik isolearre fan de professor. Yn earste ynstânsje liket oer neat te gean en is it gehiel tige komysk, mar, ’tusken de rigels’ is it sa’t Ionesci sei: “In komysk drama; it is in grappich, mar tagelyk in grimmitich en pessimistysk drama”.
DS
Gust – in eardere leantersker en letter terskbaas – in fleurich âld man mei in passy foar bijen, vertelt oan it stjerbêd fan syn (twadde) frou Lies it ferhaal fan syn libben. Hy docht dit – yn it bijehûs – op in alhiel by him passende eigen(aardige) wize en giet dêrby
oant op ‘e boaiem. Hy sleept it publyk mei nei de tiid dy’t foarby is en dêr’t safolle minsken noch altyd ûnwennich fan binne. Hy ropt bylden op fan alear, mei de rook fan it plattelân, mar ek mei
it lûd fan’e tsjustere roffels fan ‘e Nazi’s. Tragysk bytiden en tagelyk skrinend komysk, oandwaanlik en soms ôfstjittend, mar altyd tige werkenber. Koartsein: it libbensferhaal fan ien dy’t opgroeide yn in doarp op’e Hundsrückerheide, in idyllysk plakje dat fredich lei te wachtsjen op ‘e feroaringen fan ‘e moderne tiid dy’t kommende
wei wie.
[tekst oernommen mei tastimming fan Tryater]
Kommintaar:
It stik is hast in monoloog, lykas ‘Ella’ fan Achternbusch. In prachtige stik foar wa’t it oandoart.
HB